काठमाडौं- बिहानको सुरुवात जति सकारात्मक र शान्तिपूर्ण हुन्छ, दिनभरि शरीर र मन त्यत्तिकै ऊर्जावान् रहन्छ। त्यसैले आजकल स्वास्थ्य विज्ञहरू तथा योग गुरुहरूले बिहान केही समय ‘दीर्घ श्वास–प्रश्वास’ गर्ने अभ्यासलाई अनिवार्यजस्तै मान्न थालेका छन्।

खासगरी, बिहान उठेर खाली पेट ५ मिनेट लामो श्वास लिनु स्वास्थ्यका लागि अत्यन्तै लाभदायक मानिन्छ। आजको व्यस्त जीवनशैलीमा हामीले धेरैजसो आफ्नो श्वासप्रश्वास प्रणालीप्रति ध्यान नै दिँदैनौं। तर, नियमित अभ्यास गर्दा मात्र पाँच मिनेट लामो श्वासले पनि जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

के हो ‘लामो श्वास लिने अभ्यास’?
लामो श्वास लिने अभ्यास भनेको ‘डीप ब्रीदिङ’ वा ‘प्राणायाम’ जस्तै एक किसिमको ध्यानात्मक श्वास प्रणाली हो, जसमा मानिसले ढिलो–ढिलो गहिरो रूपमा श्वास फुक्ने र तान्ने अभ्यास गर्छ।

सामान्यतया यस्तो अभ्यास ५–१० मिनेटको समयमै पर्याप्त हुन्छ, जसमा ध्यान, मानसिक एकाग्रता र शरीरको अक्सिजन लेभल सन्तुलनमा राखिन्छ।

बिहान ५ मिनेट लामो श्वास लिनुका फाइदाहरू:
१. तनाव घटाउने शक्तिशाली उपाय
दीर्घ श्वासले नशालाई शान्त पार्छ र मस्तिष्कमा शान्तिका लागि जिम्मेवार हुने ‘पारासिम्पेथेटिक’ प्रणालीलाई सक्रिय गर्छ। यसले तनाव, चिन्ता, डर, रिस आदि घटाउँछ।

२. मस्तिष्क सक्रिय बनाउँछ
बिहानै गहिरो श्वास लिँदा अक्सिजनको मात्रा मस्तिष्कमा पुग्छ, जसले ध्यान केन्द्रित गर्न सजिलो बनाउँछ। निर्णय क्षमता, स्मरणशक्ति र सिर्जनशीलता बढाउँछ।

३. रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्छ
नियमित दीर्घ श्वासले मुटुको गति सन्तुलनमा राख्छ र ब्लड प्रेशर घटाउँछ। विशेषगरी उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरूलाई बिहान यो अभ्यास गर्न सुझाव दिइन्छ।

४. पाचन प्रणाली सुधार गर्छ
श्वासप्रश्वास प्रणाली सन्तुलित हुँदा पेटमा पर्ने मानसिक प्रभावहरू कम हुन्छन्। यसले एसिडिटी, अपच, कब्जियत जस्ता पेटसम्बन्धी समस्याहरू घटाउँछ।

५. इम्युन सिस्टम बलियो बनाउँछ
गहिरो श्वासले शरीरलाई अक्सिजनले भरिदिन्छ, जसले शरीरभित्रको कोशिकालाई बलियो बनाउँछ र रोगसँग लड्ने शक्ति वृद्धि हुन्छ। बिहान ५ मिनेटको यो अभ्यासले मौसमको परिवर्तनसँग लड्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

६. नीन्दमा सुधार ल्याउँछ
साँझ वा बिहानको दीर्घ श्वास अभ्यासले मानसिक चञ्चलता घटाउँछ र मस्तिष्कलाई रिल्याक्स गराउँछ। जसले गर्दा गहिरो र शान्त नीन्द पाउन सहयोग मिल्छ।

७. मुटु स्वस्थ राख्छ
सन्तुलित अक्सिजन आपूर्ति र रक्तसञ्चारले मुटुको स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर पार्छ। यो कार्डियोभास्कुलर प्रणालीलाई मजबुत बनाउने कुदरती उपाय हो।

कसरी गर्ने बिहानको ५ मिनेट दीर्घ श्वास अभ्यास?
खुला वातावरण रोज्नुहोस् – जस्तै कौसी, बगैँचा, झ्यालको छेउ आदि।

• चुपचाप, आरामदायी बस्ने स्थिति लिनुहोस्।
• आँखा बन्द गर्नुहोस् र ध्यान आफ्नो श्वासमा केन्द्रित गर्नुहोस्।
• नाकमार्फत विस्तारै गहिरो श्वास लिनुहोस् (४–५ सेकेन्डसम्म)।
• त्यसपछि श्वास केही क्षण रोकेर राख्नुहोस् (२–३ सेकेन्ड)।
• अब विस्तारै श्वास बाहिर निकाल्नुहोस् (६–८ सेकेन्ड)।
• यस्तै गरेर ५ मिनेटसम्म दोहोर्याउनुहोस्।