श्रीमद्भागवत पुराणको २२ औं अध्यायमा सूर्यको गतिको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले सोध्छन्,’भगवानले मेरु र ध्रुवलाई दायाँतिर राखेर सूर्याङ्कमा हिंड्नुभएको देखिन्छ, तर यथार्थमा उहाँको गति घडीको दिशामा छैन, यो कुरा हामीले कसरी बुझ्ने ?’ यसमा श्री शुकदेव जी भन्न्छ, ‘वास्तवमा सूर्यको परिक्रमा कुमालेको घुम्ने पाङ्ग्रा जस्तै हो।’

जसरी कमिला इत्यादिको त्यसमा बस्ने र त्यसलाई लिएर घुम्ने चलन त्यसभन्दा फरक छ, किनकि यो चक्रको विभिन्न स्थानमा फरक(फरक समयमा देखिन्छ, त्यसैगरी नक्षत्रहरूले संकेत गरेको समय चक्रमा झर्ने गर्दछ। र राशि चक्र, ध्रुव र मेरुको गति फरक छ, सूर्य र अन्य ग्रहहरू जो दायाँ घुम्छन् वास्तवमा त्यो भन्दा फरक छ, किनभने तिनीहरू समय भिन्नताका कारण विभिन्न राशि र नक्षत्रहरूमा देखा पर्दछन्।

श्रीमद्भागवत पुराणमा यो स्पष्ट छ कि जन कल्याण र कर्म सिद्धिको लागि प्रथम पुरुष भगवान नारायणले आफ्नो वैदिक विग्रहकाललाई बाह्र महिनामा विभाजन गरी वसन्त आदि छ ऋतूहरूमा उपयुक्त गुणहरू बताएको छ।

भगवान सूर्य सम्पूर्ण विश्वको आत्मा हुनुहुन्छ। पृथ्वी र स्वर्गलोकको बीचमा आकाशमा कालचक्रमा विराजमान भएर संवत्सरको बाह्र महिनाको आनन्द लिने र मेष राशि जस्ता राशिका नामले प्रसिद्ध छन् । यी प्रत्येक महिना शुक्ल र कृष्णको, चन्द्रमासबाट दुई पक्ष, पितृमानबाट एक रात र एक दिन र सौर्य महिनाबाट साढे दुई नक्षत्र भएको भनिन्छ।

यस संवत्सरको छैटौं भागमा सूर्य देवताको आनन्द लिने अवधिलाई ऋतू भनिन्छ। भगवान सूर्यले आफ्नो आकाशको आधा बाटो ढाक्न लगाएको समयलाई ‘अयान’ भनिन्छ र यदि हामीले यसलाई आफ्नो सुस्त, द्रुत र एकसमान गतिले स्वर्ग र पृथ्वी सहित सम्पूर्ण आकाश परिक्रमा गर्न लगाएको छ विभिन्न भिन्नताहरूद्वारा यसलाई संवत्सर, परिवर्तन, इदवत्सर, अनुवत्सर वा वत्सर भनिन्छ। अहिले सूर्यको रथ ग्रीष्म ऋतुको संवाहक हो र वर्षायामतर्फ बढिरहेको छ ।